Kva skal me kalla oss, me som bur i Ullensvang? Dette er svaret frå språkforskaren

Gunnstein Akselberg:  Professor emeritus i nordisk språkvitskap  ser språkhistorisk på nemninga Ullensvang, og har framlegg til kva innbyggjarane i Ullensvang bør kallast.Foto: Runo Isaksen, UiB/NPK

Gunnstein Akselberg: Professor emeritus i nordisk språkvitskap ser språkhistorisk på nemninga Ullensvang, og har framlegg til kva innbyggjarane i Ullensvang bør kallast.Foto: Runo Isaksen, UiB/NPK

Kva er me som bur i Ullensvang kommune? Dei som har vore busette i Ullensvang herad er ofte kalla fjordingar eller sørfjørder.

DEL

No er både oddingar, røldøler og jondøler innunder ein ny kommunal veng. Ikkje alle bygder ligg fjordnært. Det kan vera greitt å vita kva me er no, me som er busette i Ullensvang kommune.

– De er ullensvangarar! Det er mitt spontane svar, og eg trur det er det mest naturlege om me ser språkhistorisk på det.

Professor emeritus i nordisk språkvitskap, Gunnstein Akselberg, er klar i svaret på vårt spørsmål.

Vossingen viser mellom anna til eiga heimbygd, og peikar på at dei som bur på Vossevangen, er vangarar. I gamal tid var ein vossing ein voss, i fleirtal vesse.

– Men det kan me ikkje forventa at folk vil bruka i vår tid, medgjev han.

Vanging vangar

– Alternativt kan du kallast ullensvanging, men språkleg sett er nok «ullensvangar» mest gangbart – og enkelt å bruka.

Akselberg meiner spørsmålet er interessant, ikkje minst fordi det handlar om identitet.

Kommune- og stadnamn har gjerne historisk rot og naturleg forklaring. Nokre er openberre sjølv i dag, men ofte ligg forklaringa skjult.

Vang-nemninga er knytt til gamle stadnamn minst tusen år tilbake i tid. Vang er ei flat slette, og i gamal tid ein sentral samlingsplass i ei bygd. Her var gjerne hovplass, og seinare staden for tempel eller kyrkje.

I samband med kommunesamanslåinga er det mange som har fått ei heilt ny nemning på felles kommune, medan andre skal nytta ei nemning som har vore i bruk tidlegare.

– Men uansett; oddingar er framleis oddingar og jondøler jondøler, slår han fast.

For gravensarane i Granvin vil framleis vera gravensarar, sjølv om dei kommunalt er vossingar (vesser).

– Jondøl eller jondaling?

– Daling er nyare form. Ein døl er ein som er busett i ein dal, som gudbrands- og hallingdøler. I Hordaland vert dei som er busette i Dale kalla dalingar. Det same med dei i Dale i Sunnfjord. Eg trur døl oftast er knytt til lengre dalføre. Difor er det naturleg med jondøler, seier Akselberg og legg til:

– På Dale i Hordaland er det jo ikkje nokon dal å snakka om.

Er identitet. Akselberg peikar på at det i samband med den svært så omdiskuterte kommune- og fylkesreforma knapt har vore på agendaen kva innbyggjarane skal kallast.

– Det er faktisk ei problemstilling. Me i Hordaland har vore hordalendingar til no, men me kan jo ikkje kalla oss vestlendingar. Det er fleire vestlendingar enn dei som no høyrer til Vestland fylke, minner han om.

Emeritusen har stor forståing for frustrasjon rundt prosess og konsekvens. Til dømes små kommunar som er redde for å verta dominerte av store einingar og slik missa identiteten.

– Identitet er viktig. Eg trur denne reformprosessen har gjort mange meir medvitne på historie og språk, seier han.

PS: Eg har ikkje funne godt (Ullensvang)svar etter over 20 år i strøket. Ikkje før no. For eigen del ser me fram til å observera ein hærskare av nyfødde (eller gjenoppstadne) vikingar der aust. Korleis innlendingane skal presentera seg, kan verta spanande. Kan henda like greitt å vera utlending, då.

Tradisjonelle nemningar

Me henvendte oss og til vår lokale språkguru; Erlend Trones i saka. Han gav oss denne lista med historiske nemningar på folk busette ulike stader i Hardanger:

  • Eidfjord (Øyfjord): øydtfyrde (normalisert: eidfyrde, fl. eidfyrder)
  • Ullensvang (Odda + Ullensvang + Kinsarvik): sørfjørde, fl. sørfjørder
  • Ulvik: ulvike, fl. ulviker)
  • Granvin (Sokni): soknar / gravensar, fl. soknarar / gravensarar
  • Kvam: kvem, fl. kvemmer
  • Jondal: jondøle, fl. jondøler
  • Strandebarm: strandeberming, fl. strandebermingar
  • Odda: odding (eldre: oddvyre), fl. oddingar / oddvyrer
  • Tyssedal: tyssedøl, fl. tyssedøler
  • Røldal: røyldøle,fl. røyldøler

Funfact korrektur

  • Då me sendte denne teksten til retteprogram for nynorsk, ville korrekturen ha jondøl i staden for jondaling. Og vagging eller vanking i stadet for ein vanging. (DET SKULLE TEKE SEG UT!)
  • Programmet sette spørsmålsteikn ved nemninga vesser, ullensvanging og ullensvangar. (BLOTTA FOR HISTORISK KUNNE?)
  • Og ville ha ar-endingar for tyssedøler, jondøler, osb. Nett som med moreller.
  • DET ER PÅ HØG TID Å REFORMERA KORREKTUREN!


Artikkeltags